Ankara’nın ortasında, Güvenpark’ın taşına kazınmış üç kelime vardır.
Türk! Öğün, çalış, güven!
Yıllarca bu sözün önünden geçtik. Okul duvarlarında gördük. Defter kapaklarında, tören alanlarında, meydanlarda, devlet dairelerinde karşımıza çıktı. Çocuk aklımızla onu şöyle anladık: Türk, kendinle övün; çalış; sonra da kendine güven.
Aslında yanlış da değildi bu ilk sezgi. Çünkü söz, gerçekten de bir millete sesleniyordu. Yıkılmış bir imparatorluğun küllerinden çıkmış, yoksul ama dirençli bir topluma… Savaşlardan geçmiş, yorgun düşmüş ama ayakta kalmış bir halka…
Fakat mesele burada bitmiyor.
Çünkü “öğün” kelimesi, Türkçenin içinde tuhaf bir kapı aralıyor. Bugünün kulağı onu bazen “övün” diye duyuyor, bazen “öğren”e yaklaştırıyor, bazen de eski Türkçedeki “ög”, yani akıl ve bilinç köküne bağlamak istiyor. Dilin büyüsü de burada başlıyor zaten. Bir kelime, yalnızca sözlükte durduğu anlamdan ibaret değildir; zaman içinde milletin zihninde yeni çağrışımlar kazanır.
Atatürk’ün bu sözü söylediği dönemi düşünmek gerekir. Cumhuriyet henüz gençtir. Anadolu harap, ekonomi zayıf, eğitim sınırlı, sanayi emekleme halindedir. Böyle bir dönemde millete yalnızca “övün” demek, kuru bir teselli olurdu. Atatürk’ün zihninde ise kuru teselliye yer yoktu.
O, geçmişle övünmeyi bugünün çalışmasıyla şartlandırıyordu.
Türk tarihiyle övün; ama bunu masal anlatarak değil, uygarlık kurarak yap. Türk adıyla gurur duy; ama bunu tembellikle değil, üretimle kanıtla. Kendine güven; ama bu güveni hamasetle değil, bilgiyle, emekle, akılla besle.
Bu yüzden “öğün” kelimesi ister doğrudan “övün” anlamında alınsın, ister halk belleğinde “öğren” çağrışımıyla yeniden okunsun, sözün derin mantığı değişmez: Bilgisiz övünme kof, çalışmasız güven tehlikelidir.
Atatürk’ün bütün hayatı bunun ispatı değil midir?
O, millete yalnızca şanlı bir geçmiş göstermedi. Aynı zamanda okullar açtı, harf devrimini yaptı, tarih ve dil çalışmalarını başlattı, üniversite reformuna yöneldi. Çünkü biliyordu ki bir millet yalnızca kılıç hatırasıyla yaşayamaz. Hafıza gerekir, evet. Ama hafızanın yanında bilgi gerekir. Bilginin yanında emek gerekir. Emeğin sonunda da özgüven doğar.
Bugün bu sözü yeniden okumamızın nedeni de budur.
“Türk, öğün” derken, önce geçmişini bil. Ama sadece destanlarını değil, yanlışlarını da bil. Yalnız zaferlerini değil, yenilgilerini de öğren. Sadece kim olduğunu değil, nasıl bu noktaya geldiğini kavra.
Sonra çalış.
Çünkü çalışmayan toplumların gururu, zamanla yalnızca eski fotoğraflara dönüşür. Meydanlarda söylenen büyük sözler, fabrikada, okulda, laboratuvarda, tarlada, atölyede karşılık bulmadıkça havada kalır.
Sonra güven.
Ama bu güven, başkasını küçümseyen bir kibir değildir. Atatürk’ün istediği güven, kendi ayakları üzerinde durabilen bir milletin sükûnetidir. Kendi dilini bilen, tarihini araştıran, bilimden korkmayan, dünyaya kapılarını kapatmayan bir toplumun iç huzurudur.
Belki de bu yüzden o üç kelime hâlâ eskimedi.
Çünkü içinde yalnızca bir slogan yok; Cumhuriyet’in çalışma ahlakı var. Dil bilinci var. Tarih şuuru var. Kendini avutmak yerine kendini yetiştirme çağrısı var.
Bugün o sözü yeniden şöyle de duyabiliriz:
Önce öğren. Sonra çalış. Ve ancak ondan sonra kendine güven.
Ama en doğrusu belki de şudur:
Geçmişinle övünmeye hakkın olsun istiyorsan, bugünü bilgiyle ve emekle kur.
Atatürk’ün taşlara yazdırdığı sözün gerçek ağırlığı da burada saklıdır.
O bize yalnızca gurur duymayı değil, gurura layık olmayı öğütledi.