Teşkilat-ı Esasiye'nin Kabulü

Adriyatik’in Aşılmaz Duvarı: Enver Hoca

İçeriği Görüntüle

Bugün 20 Ocak 2026. Tam 105 yıl önce bugün, Ankara’daki o mütevazı Birinci Meclis binasında, bir ulusun kaderini "saraydan" alıp "milletin kendisine" veren Türk tarihinin ilk anayasası, Teşkilat-ı Esasiye Kanunu kabul edildi.

İşgal altındaki bir imparatorluğun küllerinden yeni bir devletin hukuki iskeletini çıkaran bu belge, sadece bir kanun değil, aynı zamanda bir bağımsızlık manifestosuydu.

HUKUKUN BOŞLUĞU MESELESİ

23 Nisan 1920’de TBMM açılmıştı ancak ortada hukuki bir karmaşa vardı. İstanbul’da halen bir Osmanlı Anayasası (Kanun-i Esasi) yürürlükteydi ama Ankara fiilen ülkeyi yönetiyordu.

• Meşruiyet İhtiyacı: Ankara hükümetinin hem halk nezdinde hem de uluslararası alanda (Londra Konferansı öncesi) "hukuki bir devlet" olduğunu kanıtlama zorunluluğu doğmuştu.
• Kurtuluş Savaşı’nın İdaresi: Savaşın olağanüstü şartlarında kararların hızlı alınması ve bu kararların kaynağının "millet" olduğunun vurgulanması gerekiyordu.

SULTAN GİTTİ MİLLET GELDİ

1921 Anayasası, sadece 23 madde ve bir ek maddeden oluşan, oldukça kısa ve öz bir metindi. Ancak içeriği bin yıllık devlet geleneğini kökten değiştiriyordu:

1. Hâkimiyet Bilâkayduşart Milletindir: (Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.) Bu madde, padişahın mutlak otoritesini hukuken bitiren en önemli maddedir.
2. Kuvvetler Birliği: Yasama ve yürütme erkleri TBMM’de toplandı. Savaş zamanı olduğu için "Meclis Hükümeti Sistemi" benimsendi.
3. İsimsiz Devlet: Metinde "Türkiye Cumhuriyeti" ibaresi henüz geçmiyordu ancak "Türkiye Devleti" ismi ilk kez burada kullanıldı.
4. Seçimler: Seçimlerin iki yılda bir yapılması kararlaştırıldı (Savaş şartları nedeniyle sık tazelenme arzusu).

İKİ ANAYASA BİR DEVLET

Teşkilat-ı Esasiye hakkında en çok karıştırılan nokta, eski anayasa ile olan bağıdır.

• Yürürlükten Kaldırmadı: 1921 Anayasası, 1876 Kanun-i Esasi’yi resmen iptal etmedi. Bunun yerine, onunla çelişmeyen maddelerin yürürlükte kalmasına izin verdi. Ancak "Egemenlik" gibi temel konularda 1921 Anayasası üstün kabul edildi. Bu, geçiş sürecini yumuşatmak için yapılmış dâhiyane bir siyasi manevraydı.

AZ BİLİNEN İLGİNÇ BİLGİLER

• "Cumhuriyet" Kelimesinin Gizlenmesi: Anayasa aslında fiilen bir cumhuriyet kuruyordu. Ancak o dönemde henüz saltanat yanlılarının tepkisini çekmemek ve Milli Mücadele’deki birliği bozmamak için "Cumhuriyet" kelimesi metne dahil edilmedi. Bu kelime, 1923 değişikliğiyle anayasaya girecekti.
• Meclis Başkanı Aynı Zamanda Hükümet Başkanıydı: Ayrı bir Başbakanlık makamı yoktu. Mustafa Kemal Paşa, hem Meclis’in hem de hükümetin başıydı.
• Olağanüstü Kısalık: Dünyanın en kısa anayasalarından biridir. Sadece savaşın idaresine ve halk egemenliğine odaklanmış, bireysel hak ve özgürlükler gibi detayları eski anayasaya bırakmıştır.
• Yargı Maddesi Yoktur: Şaşırtıcı bir şekilde, 1921 Anayasası’nda yargı erkinden hiç bahsedilmez. Yargı yetkisi, o dönemde bağımsız mahkemeler ve İstiklal Mahkemeleri üzerinden yürütülmüştür.

TARİHSEL ÖNEMİ

• Lozan’a Giden Yol: Bu anayasa sayesinde Türk delegasyonu, Londra ve Lozan konferanslarında "Milletin tek temsilcisi biziz" diyebilmiştir.
• Cumhuriyetin Provası: 1921 Anayasası, 1924 Anayasası'na ve dolayısıyla modern Türkiye Cumhuriyeti’ne giden yoldaki en büyük hukuki laboratuvardır.
• Demokrasi Kültürü: En zor savaş yıllarında bile "kararnamelerle" değil, Meclis’ten geçen "kanunlarla" ülkenin yönetilmesi, Türk demokrasisinin köklü yapısını kanıtlamıştır.

Teşkilat-ı Esasiye, barut kokuları arasında yazılmış bir özgürlük senfonisidir. Türk milleti, bu metinle kendi kaderini eline almış ve bir daha asla bırakmamıştır.