II. Dünya Savaşı’nın ardından iki zıt kutba bölünen, Soğuk Savaş’ın simgesi ve cephe hattı haline gelen Almanya, 3 Ekim 1990 tarihinde gerçekleşen tarihi birleşmeyle yeniden tek bir çatı altında toplandı.

Berlin Duvarı’nın 9 Kasım 1989 gecesi halkın doğal dalgasıyla yıkılmasıyla başlayan domino etkisi, sadece 11 ay içinde 45 yıllık bölünmüşlüğü sona erdirdi. Batı Almanya (Almanya Federal Cumhuriyeti - BRD) ile Doğu Almanya’nın (Almanya Demokratik Cumhuriyeti - DDR) tek bir devlet olarak birleşmesi, 20. yüzyıl siyasi tarihinin en büyük jeopolitik kırılma noktalarından biri oldu.

Her yıl 3 Ekim Almanya Birlik Günü (Tag der Deutschen Einheit) olarak kutlanan bu tarihi sürecin nedenleri, perde arkası diplomasisi, kilit aktörleri ve tarih sayfalarında az bilinen ilginç detayları.

UTANÇ DUVARI

II. Dünya Savaşı’nda Nazi Almanya’sının müttefiklere teslim olmasının ardından, ülke ABD, İngiltere, Fransa ve Sovyetler Birliği (SSCB) arasında 4 işgal bölgesine ayrıldı. Başkent Berlin de benzer şekilde dörde bölündü.

  • İki Devletin Doğuşu (1949): Batılı müttefiklerin kontrolündeki bölgeler birleşerek Federal Almanya Cumhuriyeti (BRD)'ni, Sovyet kontrolündeki bölge ise Almanya Demokratik Cumhuriyeti (DDR)'ni kurdu.

  • Beyin Göçü ve Kaçışlar: 1949-1961 yılları arasında eğitimli, nitelikli ve genç nüfustan oluşan yaklaşık 2,7 milyon Doğu Alman, komünist rejimden kaçarak Batı Berlin üzerinden Batı Almanya'ya sığındı.

  • Duvarın Yükselişi (13 Ağustos 1961): Doğu Alman yönetimi, rejimi ve ekonomiyi çöküşten korumak için bir gecede Batı Berlin'i çevreleyen betondan sınır hatları ördü. Doğu yönetimi tarafından "Antifaşist Koruma Duvarı" olarak adlandırılan bu yapı, Batı'da "Utanç Duvarı" olarak anıldı.

    Anayasal Düzene Atılan İlk Adım: Sened-i İttifak
    Anayasal Düzene Atılan İlk Adım: Sened-i İttifak
    İçeriği Görüntüle

BİRLEŞMEYE GİDEN YOL

Almanya'nın birleşmesini hızlandıran temel iç ve dış etkenler şunlardı:

  1. SSCB'nin Eksen Değişikliği: Mikhail Gorbaçov'un SSCB lideri olmasıyla başlattığı Glasnost (Açıklık) ve Perestroyka (Yeniden Yapılanma) reformları, Doğu Bloku ülkelerindeki uydu rejimlerin üzerindeki Moskova baskısını kaldırdı (Sinatra Doktrini).

  2. Macaristan Kapısının Açılması (Mayıs 1989): Macaristan'ın Avusturya sınırındaki demir perde barikatlarını kaldırmasıyla, onlarca bin Doğu Alman vatandaşı Macaristan ve Avusturya üzerinden Batı Almanya'ya kaçmaya başladı.

  3. Pazartesi Demonstrasyonları (Pazartesi Gösterileri): Leipzig'de Aziz Nikolai Kilisesi çevresinde başlayan barışçıl halk gösterileri, "Wir sind das Volk!" (Biz Halkız!) sloganlarıyla tüm Doğu Almanya'ya yayıldı. Rejim, halkın bu kararlı barışçıl baskısı karşısında şiddet kullanamadı.

  4. Doğu Almanya Ekonomi ve Siyasetinin Çöküşü: Planlı ekonominin iflas etmesi, tüketim malları yetersizliği ve otoritelerin halk gözündeki meşruiyetini tamamen kaybetmesi sistemi sürdürülemez kıldı.

BERLİN DUVARI NASIL YIKILDI?

Berlin Duvarı'nın yıkılışı, diplomasi tarihinin en ilginç ve plansız olaylarından biridir.

Doğu Alman Hükümeti, artan baskıları hafifletmek amacıyla seyahat kısıtlamalarını esneten bir karar aldı. Düzenlemeyi canlı yayında duyurmakla görevlendirilen Doğu Almanya Politbüro Sözcüsü Günter Schabowski, taslak kararın ne zaman yürürlüğe gireceğine dair nota bakmamıştı.

Berlin Duvarı 2

Bir gazetecinin "Bu düzenleme ne zamandan itibaren geçerli?" sorusuna şaşkınlıkla evrakları karıştırarak "Bildiğim kadarıyla... hemen, gecikmeksizin" yanıtını verdi.

Bu haberi televizyondan duyan yüz binlerce Berlinli sınır kapılarına akın etti. Nöbetçi sınır muhafızlarının üst kademelerden emir alamaması ve galeyana gelen kalabalığa ateş açmayı reddetmesi üzerine, Bornholmer Straße sınır kapısı açıldı. İki tarafın insanları duvarın üstüne çıkarak kazmalarla, çekiçlerle ve gözyaşlarıyla duvarı yıkmaya başladı.

KİLİT FİGÜRLER

İsim Rolü Birleşmedeki Stratejik Katkısı
Helmut Kohl Batı Almanya Şansölyesi "Birleşmenin Şansölyesi". 10 Maddelik Birleşme Planı'nı hazırladı ve diplomatik süreci ustalıkla yönetti.
Mikhail Gorbaçov SSCB Son Lideri Doğu Almanya'daki gösterilere askeri müdahalede bulunmayarak ve Sovyet askerlerini çekmeyi kabul ederek sürecin önünü açtı.
George H. W. Bush ABD Başkanı Müttefikler arasında Almanya'nın birleşmesini tereddütsüz ve en güçlü şekilde destekleyen tek Batılı lider.
Margaret Thatcher İngiltere Başbakanı Güçlü bir birleşik Almanya'dan çekindiği için sürece uzun süre direnç gösterdi ve geciktirmeye çalıştı.
Erich Honecker Doğu Almanya Lideri Değişime sertçe direnen, duvarın 100 yıl daha ayakta kalacağını iddia eden ancak halk baskısıyla istifa etmek zorunda kalan komünist lider.

DÜNYA TARİHİ İÇİN ÖNEMİ

  • Soğuk Savaş'ın Sona Ermesi: İki kutuplu dünya düzeni yıkıldı, Varşova Paktı dağılma sürecine girdi ve SSCB'nin 1991'deki çöküşüne giden yol temizlendi.

  • Avrupa Birliği ve Avro'nun Doğuşu: Almanya'nın birleşmesinden endişe duyan Fransa (François Mitterrand), Almanya'yı Avrupa yapısına daha sıkı bağlamak için ortak para birimi (Euro) ve Maastricht Antlaşması şartını koştu.

  • NATO'nun Doğuya Genişlemesi: Birleşmiş Almanya'nın NATO üyesi olarak kalması kabul edildi. Bu durum, günümüz Rusya-Batı jeopolitik gerilimlerinin tarihsel temellerini oluşturdu.

  • 2+4 Antlaşması (Nihai Söylem Antlaşması): İki Almanya ile II. Dünya Savaşı'nın galipleri olan 4 büyük güç (ABD, SSCB, İngiltere, Fransa) Moskova'da imzalanan antlaşmayla Almanya üzerindeki tüm işgal haklarından feragat etti; Almanya tam egemenliğini kazandı.

Berlin Duvarı 3

AZ BİLİNENLER

1. Margaret Thatcher ve François Mitterrand'ın Gizli Korkusu

İngiltere Başbakanı Margaret Thatcher, birleşik bir Almanya'nın Avrupa'yı yeniden domine edeceğinden korkuyordu. Gorbaçov ile yaptığı gizli görüşmede "Birleşik bir Almanya istemiyoruz, bu durum savaş sonrası dengeleri bozar" demiştir. Fransa Cumhurbaşkanı Mitterrand ise esprili ama endişeli bir dille "Almanya'yı o kadar çok seviyorum ki, tek bir tane olması yerine iki tane olmasını tercih ederim" ifadelerini kullanmıştı.

2. "Ossi" ve "Wessi" Kavramları ile Zipper Krizleri

Birleşmeden sonra Doğu Almalara "Ossi", Batı Almanlara ise "Wessi" denmeye başlandı. İki toplum arasındaki kültürel ve ekonomik uçurum nedeniyle zihinlerdeki duvarların yıkılması onlarca yıl sürdü (Mauer im Kopf - Kafadaki Duvar).

3. Doğu Almanya'nın Gizli Servisi: STASI Arşivleri

Birleşmenin ardından Doğu Almanya'nın korkulan gizli servisi STASI'nin binaları ele geçirildi. Binalarda 111 kilometrelik belge ve belgeli istihbarat arşivi bulundu. Doğu Almanya'da her 6.3 vatandaşa bir muhbir düştüğü ve aile fertlerinin bile birbirini ajanslara raporladığı ortaya çıktı.

4. Trabant Otomobilleri ve Birleşme Kokusu

Doğu Almanya'nın sembolü olan plastik gövdeli, iki zamanlı motora sahip Trabant marka otomobiller, sınırların açılmasıyla Batı Almanya otobanlarını doldurdu. Dönemin şahitleri, 1989 sonbaharının Batı Berlin sokaklarında keskin bir "Trabant egzoz gazı ve benzin kokusu" ile hatırlandığını söyler.

Almanya'nın birleşmesi; silahsız, kansız ve halkın iradesiyle gerçekleşen ender devrimlerden biri olarak, özgürlük arayışının bölünmüşlükleri aşabileceğinin tarihteki en somut kanıtıdır.

Muhabir: Barış Berkant Oğuz