Ankara’da devlet dediğiniz şey bazen büyük nutuklarla, bazen savaş meydanlarıyla anlatılır. Oysa kimi zaman devlet, birkaç kuruşluk bir hesap farkında saklıdır.
Anlatılır ki; İsmet İnönü bütçe görüşmeleri sırasında cetvelleri incelerken küçük bir açık fark eder. Rakam küçüktür. Belki birkaç kuruş. Çevresindekiler için önemsizdir. “Yuvarlama farkıdır Paşam” denir. Dosya kapatılabilir. Gece ilerlemiştir.
Ama o kapatmaz.
Kalem kalem yeniden toplar. Satır satır kontrol eder. Rakamların üzerine eğilir. Gece uzar. Işık sönmez. Sabaha kadar hesapla uğraştığı, uykusuz kaldığı söylenir.
Hikâyenin sonunda açık bulunur ya da muhasebe farkı olduğu anlaşılır. Ama asıl mesele sonuç değildir. Mesele, o gecenin kendisidir.
Peki bu olay gerçekten yaşandı mı?
TBMM zabıtlarında “İnönü sabaha kadar birkaç kuruş için çalıştı” şeklinde dramatik bir kayıt yoktur. Ama bütçe görüşmelerinde onun mali kalemleri tek tek sorguladığı, ayrıntıya girdiği, devlet harcamalarında titiz davrandığı açıkça görülür. Yakın çevresinin hatıralarında da aynı özellik tekrar edilir: Rakam konusunda serttir. Devlet parasında gevşeklik kabul etmez.
Belki de bu yüzden, zaman içinde bu titizlik sembolik bir hikâyeye dönüştü.
Şunu düşünelim:
Cumhuriyet henüz genç. Savaşlardan çıkılmış. Hazine sınırlı. Ankara bozkırın ortasında yeni bir başkent. Böyle bir dönemde birkaç kuruşun bile hesabı yapılmazsa neyin hesabı yapılır?
İnönü’nün mizacını bilenler için bu anlatı abartılı değildir. O, askeri disiplini mali disipline de taşıyan bir siyasetçidir. Devleti bir emanet gibi görür. Devlet kasası onun gözünde kişisel değil, milletin ortak namusudur.
Belki o gece gerçekten sabaha kadar hesap yapmadı.
Ama bu hikâyenin kalıcı olmasının nedeni başka.
Toplum, yöneticisinde görmek istediği erdemi hikâyeye dönüştürür.
Atatürk için “harita başında uyumazdı” denir.
İnönü için “birkaç kuruşu sabaha kadar arardı.”
Bu anlatılar yalnızca anekdot değildir; bir siyasal ahlak tarifidir.
Bugün bütçe kalemleri milyarlarla ifade ediliyor. Rakamlar büyüdükçe, sorumluluğun da büyümesi gerekirken bazen tam tersi oluyor. Oysa devlet dediğiniz şey, büyük projelerden önce küçük hesapların doğruluğuyla ayakta durur.
Bir kuruşu önemsemeyen, milyarı da önemsemez.
Küçük farkı görmeyen, büyük açığı da geç görür.
Belki o gece İnönü gerçekten uykusuz kalmadı.
Ama devlet ciddiyeti dediğimiz şey, tam da o uykusuzluk ihtimalinde saklıdır.
Ankara’nın taş duvarları çok şey gördü. Büyük zaferler, ağır yenilgiler, sert tartışmalar… Ama belki de Cumhuriyet’i ayakta tutan şey, birilerinin gece lambasını söndürmeden önce son kez hesap cetveline bakmasıydı.
Devlet bazen bir sınır çizgisidir.
Bazen bir imza.
Bazen de birkaç kuruşluk bir farktır.
Ve asıl soru şudur:
Biz bugün o birkaç kuruşu görüyor muyuz?