Tam 36 yıl önce bugün, Şili tarihinin en karanlık figürlerinden biri olan Augusto Pinochet, 17 yıl süren mutlak iktidarının ardından başkanlık kuşağını devrediyordu.
Ancak diktatörlüğün bıraktığı derin izler ve toplumsal yaralar, aradan geçen on yıllara rağmen ne Şili’de ne de dünya siyasi tarihinde kapanmış değil.
Soğuk Savaş'ın en sert yansımalarından biri olan Pinochet dönemi; ekonomik liberalizm ile sistematik baskının iç içe geçtiği, "helikopter turları"ndan "ekonomik mucize" iddialarına kadar pek çok tartışmayı barındıran bir trajedi senfonisidir.
BİR ASKERİN DARBE YOLU
1915’te Valparaíso’da doğan Augusto Pinochet Ugarte, kariyer basamaklarını hırslı bir asker olarak tırmandı.
- Kariyeri: Uzun yıllar akademi ve kışla arasında mekik dokuyan Pinochet, aslında siyasi hırslarını gizlemeyi başaran "sakin" bir general olarak tanınıyordu.
- 11 Eylül 1973: Sosyalist Başkan Salvador Allende, ülkedeki ekonomik kriz ve kutuplaşmanın ortasında, ordunun ihanetiyle karşılaştı. Pinochet’nin liderliğindeki askeri cunta, Başkanlık Sarayı (La Moneda) uçaklarca bombalanırken yönetime el koydu. Allende, teslim olmak yerine intiharı seçti.
DEMİR YUMRUK
Pinochet yönetimi, dünyada eşine az rastlanan bir zıtlığı temsil ediyordu: Siyasi olarak aşırı baskıcı, ekonomik olarak ise aşırı serbestlik yanlısı.
- Siyasi Baskı: Pinochet döneminde yaklaşık 3.000 kişi öldürüldü veya "kayboldu". 30 binden fazla kişi ise işkence gördü. Muhalifler için kurulan gizli hapishaneler ve "helikopterlerden denize atma" gibi yöntemler, rejimin korku imzasını oluşturdu.
- Şili Mucizesi(?): Milton Friedman’ın teorilerini takip eden ve "Chicago Boys" olarak bilinen ekonomistlere tam yetki verildi. Devlet işletmeleri özelleştirildi, vergiler düşürüldü. Bu politikalar ekonomik büyümeyi getirdi ancak gelir adaletsizliğini uçuruma sürükledi.
BİR REFERANDUMUN GÜCÜ
Pinochet, iktidarının sonsuza dek süreceğini sanıyordu ancak 1988 yılındaki tarihi bir oylama her şeyi değiştirdi.
- "Hayır" (NO) Kampanyası: Pinochet, iktidarını 8 yıl daha uzatmak için referanduma gitti. Muhalefetin yürüttüğü efsanevi "Gökkuşağı" temalı kampanya sayesinde Şili halkı %56 ile diktatöre "Hayır" dedi.
- Yavaş Çekiş: Pinochet 1990’da başkanlığı bıraktı ancak ordu komutanlığı ve "ömür boyu senatörlük" unvanlarını koruyarak yargıdan kaçmaya çalıştı.
TUTUKLANMA VE ÖLÜM
Pinochet'nin dokunulmazlığı, 1998'de Londra'da bir hastanede tedavi görürken İspanyol yargıç Baltasar Garzón’un çıkardığı tutuklama emriyle sarsıldı.
- Sürgündeki Yargı: 500 gün Londra’da ev hapsinde tutuldu. Sağlık sorunları gerekçesiyle Şili’ye dönmesine izin verildiğinde, Santiago havalimanında tekerlekli sandalyesinden ayağa kalkarak destekçilerine el sallaması, kurban yakınları için büyük bir hakaret olarak tarihe geçti.
- Ölümü: 10 Aralık 2006’da, hakkında açılan yüzlerce davada hüküm giymeden 91 yaşında kalp krizinden öldü. Cenazesine devlet töreni yapılmadı, sadece askeri bir tören düzenlendi.
AZ BİLİNENLER
- "Kayıp Hazine": Pinochet'nin sadece bir diktatör değil, aynı zamanda büyük bir yolsuzluk ağı yönettiği ölümünden kısa süre önce ortaya çıktı. ABD’deki Riggs Bankası’nda sahte isimlerle açılmış milyonlarca dolarlık gizli hesapları (Viga Dosyası) tespit edildi.
- Kitap Merakı: Pinochet'nin 50 binden fazla kitaptan oluşan devasa bir kişisel kütüphanesi vardı. Özellikle Napolyon ve askeri strateji üzerine kitaplara tutkundu, ancak entelektüelleri ülkenin düşmanı olarak görürdü.
- Astrolog Takıntısı: Karısı Lucia Hiriart ile birlikte sık sık astrologlara ve falcılara danıştığı, önemli kararlarını bu "öngörüler" doğrultusunda aldığı iddia edilir.
- Margaret Thatcher Dostluğu: İngiltere Başbakanı Thatcher, Falkland Savaşı sırasında Şili'nin İngiltere'ye verdiği gizli istihbarat desteği nedeniyle Pinochet’yi her zaman "sadık bir dost" olarak savundu.
Pinochet, bugün kimileri için "ülkeyi komünizmden kurtaran ve ekonomiyi düzelten lider", çoğunluk içinse "eli kanlı bir tiran" olarak anılıyor. Onun dönemi, demokrasinin ne kadar kırılgan olabileceğinin dünya tarihindeki en sert hatırlatıcılarından biridir.