Tam 27 yıl önce bugün, Avrupa semalarında İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana görülen en büyük hava harekâtı için sirenler çalıyordu.
NATO’nun, Yugoslavya Federal Cumhuriyeti’ne (Sırbistan ve Karadağ) yönelik başlattığı Müttefik Gücü Harekâtı (Operation Allied Force), sadece bir bölgenin haritasını değiştirmekle kalmadı; uluslararası hukukta "insani müdahale" kavramını yeniden tanımladı.
ETNİK TEMİZLİK VE DİPLOMASİ İFLASI
1990’ların başında Yugoslavya’nın parçalanmasıyla başlayan kanlı süreç, 1998 yılında Kosova’ya sıçradı.
- Etnik Çatışma: Kosova Kurtuluş Ordusu (UÇK) ile Sırp ordusu arasındaki çatışmalar şiddetlenirken, Sırp güçlerinin Arnavut sivillere yönelik başlattığı sistematik baskı ve tehcir hareketi dünyayı ayağa kaldırdı.
- Rambouillet Başarısızlığı: Fransa’da düzenlenen barış görüşmelerinde Sırp tarafı, Kosova’ya geniş bir özerklik verilmesini ve NATO birliklerinin bölgeye yerleşmesini öngören anlaşmayı reddetti.
- İnsani Trajedi: Yüz binlerce Kosovalı Arnavut'un komşu ülkelere sığınması, Avrupa’nın göbeğinde yeni bir "Srebrenitsa" yaşanacağı korkusunu tetikledi.
GÖKLERDEN GELEN YIKIM
24 Mart 1999 akşamı saat 20.00 sularında NATO uçakları havalandı. BM Güvenlik Konseyi’nin açık onayı olmadan gerçekleştirilen bu ilk büyük çaplı NATO operasyonu, modern savaş tarihine geçti.
- 78 Günlük Kuşatma: Harekât kapsamında 38 binden fazla uçuş gerçekleştirildi. Sırp hava savunma sistemleri, askeri kışlalar, köprüler ve petrol rafinerileri hedef alındı.
- Akıllı Mühimmat Dönemi: İlk kez bu kadar yüksek oranda hassas güdümlü mühimmat kullanıldı. Ancak bu durum, "kolateral hasar" (sivil kayıplar) tartışmalarını da beraberinde getirdi.
HAREKATTA TÜRKİYE'NİN KRİTİK ROLÜ
Türkiye, krizin başlangıcından itibaren hem diplomatik hem de askeri açıdan kilit bir rol üstlendi.
- F-16 Katkısı: Türk Hava Kuvvetleri, İtalya’daki Ghedi Üssü’nde konuşlanan 18 adet F-16 uçağıyla harekâta aktif destek verdi. Türk pilotları, bölgedeki hava sahası güvenliği (Combat Air Patrol) ve bombardıman görevlerinde yer aldı.
- İnsani Koridor: Türkiye, yerlerinden edilen on binlerce Kosovalı mülteciye kapılarını açtı ve bölgede sahra hastaneleri kurarak insani yardımların öncüsü oldu.
- Bölgesel Denge: Ankara, Balkanlar’daki tarihi bağları nedeniyle krizin komşu ülkelere (Makedonya ve Arnavutluk) sıçramaması için yoğun mekik diplomasisi yürüttü.
NATO ZAFERİ
Haziran 1999’da Slobodan Miloseviç, NATO’nun şartlarını kabul ederek birliklerini Kosova’dan çekmeyi onayladı.
- KFOR Kuruldu: Bölgeye NATO komutasındaki barış gücü (KFOR) yerleşti.
- Rejim Değişikliği: Bu askeri başarısızlık, Miloseviç’in siyasi sonunu hazırladı. 2000 yılında devrilen Miloseviç, Lahey’de savaş suçlarından yargılanırken hayatını kaybetti.
- Uluslararası Denetim: Kosova, geçici olarak Birleşmiş Milletler (UNMIK) idaresine bırakıldı.
KOSOVA'NIN AYRILIĞI
Kosova’nın Sırbistan’dan kopuşu bir gecede olmadı; bu, asırlık bir demografik ve siyasi mücadelenin sonucuydu.
- Demografik Gerçeklik: Kosova nüfusunun %90’ından fazlası Arnavutlardan oluşuyordu ve 1989’da ellerinden alınan özerklik haklarını geri istiyorlardı.
- Bağımsızlık İlanı (2008): 1999 müdahalesi sonrası kurulan uluslararası koruma kalkanı, Kosova’nın kendi kurumlarını oluşturmasına izin verdi. 17 Şubat 2008’de Kosova tek taraflı bağımsızlığını ilan etti. Bugün Türkiye dahil 100’den fazla ülke tarafından tanınmaktadır.
AZ BİLİNENLER
- "Görünmez" Uçağın Düşüşü: 27 Mart 1999’da, "radara yakalanmaz" denilen Amerikan F-117 Stealth uçağı, Sırp hava savunması tarafından düşürüldü. Sırpların bu olaydan sonra hazırladığı "Üzgünüz, görünmez olduğunu bilmiyorduk" yazılı pankartlar savaş tarihinin en meşhur kara mizah örneklerinden biri oldu.
- B-2’lerin İlk Savaşı: ABD’nin devasa hayalet bombardıman uçakları B-2 Spirit’ler, ilk muharebe görevlerini bu harekât sırasında Missouri’den kalkıp yakıt ikmali yaparak gerçekleştirdi.
- Çin Elçiliği Kazası: Belgrad’daki Çin Büyükelçiliği’nin "yanlışlıkla" bombalanması, NATO ile Çin arasında büyük bir diplomatik krize yol açtı. NATO, olayın "eski haritalar" yüzünden yaşandığını savundu.
- İnternetin İlk Savaşı: 1999 müdahalesi, hem NATO’nun hem de Sırpların propaganda için interneti ve e-postaları aktif kullandığı ilk "siber etkileşimli" savaş olarak kabul edilir.
Yugoslavya üzerine gerçekleştirilen bu müdahale, Balkanlar’ın makûs talihini değiştirirken Avrupa’nın ortasında demokratik bir Kosova’nın temellerini attı. Bugün bölge hala hassas bir dengede olsa da, 1999 baharında yağan bombalar büyük bir etnik temizliği durdurarak tarihin akışını değiştirdi.